|
|
|
|
|
|
AVADHUT GITA
अवधूत गीता
येनेदं
पूरितं
सर्वमात्मनैवाअत्मनात्मनि
।
पञ्चभूतात्मकं
विश्वं
मरीचिजलसन्निभम्
।
आत्मैव
केवलं
सर्वं
भेदाभेदो
न
विद्यते
।
वेदान्तसारसर्वस्वं
ज्ञानं
विज्ञानमेव
च
।
यो
वै
सर्वात्मको
देवो
निष्कलो
गगनोपमः
।
अहमेवाव्ययोऽनन्तः
शुद्धविज्ञानविग्रहः
।
न
मानसं
कर्म
शुभाशुभं
मे
न
कायिकं
कर्म
शुभाशुभं
मे
।
मनो
वै
गगनाकारं
मनो
वै
सर्वतोमुखम्
।
अहमेकमिदं
सर्वं
व्योमातीतं
निरन्तरम्
।
त्वमेवमेकं
हि
कथं
न
बुध्यसे
समं
हि
सर्वेषु
विमृष्टमव्ययम्
।
आत्मानं
सततं
विद्धि
सर्वत्रैकं
निरन्तरम्
।
न
जातो
न
मृतोऽसि
त्वं
न
ते
देहः
कदाचन
।
स
बाह्याभ्यन्तरोऽसि
त्वं
शिवः
सर्वत्र
सर्वदा
।
संयोगश्च
वियोगश्च
वर्तते
न
च
ते
न
मे
।
शब्दादिपञ्चकस्यास्य
नैवासि
त्वं
न
ते
पुनः
।
जन्म
मृत्युर्न
ते
चित्तं
बन्धमोक्षौ
शुभाशुभौ
।
अहो
चित्त
कथं
भ्रान्तः
प्रधावसि
पिशाचवत्
।
त्वमेव
तत्त्वं
हि
विकारवर्जितं
निष्कम्पमेकं
हि
विमोक्षविग्रहम्
।
वदन्ति
श्रुतयः
सर्वाः
निर्गुणं
शुद्धमव्ययम्
।
साकारमनृतं
विद्धि
निराकारं
निरन्तरम्
।
एकमेव
समं
तत्त्वं
वदन्ति
हि
विपश्चितः
।
अनात्मरूपं
च
कथं
समाधि
रात्मस्वरूपं
च
कथं
समाधिः
।
विशुद्धोऽसि
समं
तत्त्वं
विदेहस्त्वमजोऽव्ययः
।
तत्त्वमस्यादिवाक्येन
स्वात्मा
हि
प्रतिपादितः
।
आत्मन्येवात्मना
सर्वं
त्वया
पूर्णं
निरन्तरम्
।
शिवं
न
जानामि
कथं
वदामि
शिवं
न
जानामि
कथं
भजामि
।
नाहं
तत्त्वं
समं
तत्त्वं
कल्पनाहेतुवर्जितम्
।
अनन्तरूपं
न
हि
वस्तु
किंचि-
त्तत्त्वस्वरूपं
न
हि
वस्तु
किंचित्
।
विशुद्धोऽसि
समं
तत्त्वं
विदेहमजमव्ययम्
।
घटे
भिन्ने
घटाकाशं
सुलीनं
भेदवर्जितम्
।
न
घटो
न
घटाकाशो
न
जीवो
न
जीवविग्रहः
।
सर्वत्र
सर्वदा
सर्वमात्मानं
सततं
ध्रुवम्
।
वेदा
न
लोका
न
सुरा
न
यज्ञा
वर्णाश्रमो
नैव
कुलं
न
जातिः
।
व्याप्यव्यापकनिर्मुक्तः
त्वमेकः
सफलं
यदि
।
अद्वैतं
केचिदिच्छन्ति
द्वैतमिच्छन्ति
चापरे
।
श्वेतादिवर्णरहितं
शब्दादिगुणवर्जितम्
।
यदाऽनृतमिदं
सर्वं
देहादिगगनोपमम्
।
परेण
सहजात्मापि
ह्यभिन्नः
प्रतिभाति
मे
।
यत्करोमि
यदश्नामि
यज्जुहोमि
ददामि
यत्
।
सर्वं
जगद्विद्धि
निराकृतीदं
सर्वं
जगद्विद्धि
विकारहीनम्
।
तत्त्वं
त्वं
न
हि
सन्देहः
किं
जानाम्यथवा
पुनः
।
मायाऽमाया
कथं
तात
छायाऽछाया
न
विद्यते
।
आदिमध्यान्तमुक्तोऽहं
न
बद्धोऽहं
कदाचन
।
महदादि
जगत्सर्वं
न
किंचित्प्रतिभाति
मे
।
जानामि
सर्वथा
सर्वमहमेको
निरन्तरम्
।
न
षण्ढो
न
पुमान्न
स्त्री
न
बोधो
नैव
कल्पना
।
षडङ्गयोगान्न
तु
नैव
शुद्धं
मनोविनाशान्न
तु
नैव
शुद्धम्
।
न
हि
पञ्चात्मको
देहो
विदेहो
वर्तते
न
हि
।
न
बद्धो
नैव
मुक्तोऽहं
न
चाहं
ब्रह्मणः
पृथक्
।
यथा
जलं
जले
न्यस्तं
सलिलं
भेदवर्जितम्
।
यदि
नाम
न
मुक्तोऽसि
न
बद्धोऽसि
कदाचन
।
जानामि
ते
परं
रूपं
प्रत्यक्षं
गगनोपमम्
।
न
गुरुर्नोपदेशश्च
न
चोपाधिर्न
मे
क्रिया
।
विशुद्धोऽस्य
शरीरोऽसि
न
ते
चित्तं
परात्परम्
।
कथं
रोदिषि
रे
चित्त
ह्यात्मैवात्मात्मना
भव
।
नैव
बोधो
न
चाबोधो
न
बोधाबोध
एव
च
।
ज्ञानं
न
तर्को
न
समाधियोगो
न
देशकालौ
न
गुरूपदेशः
।
न
जातोऽहं
मृतो
वापि
न
मे
कर्म
शुभाशुभम्
।
यदि
सर्वगतो
देवः
स्थिरः
पूर्णो
निरन्तरः
।
स्फुरत्येव
जगत्कृत्स्नमखण्डितनिरन्तरम्
।
साकारं
च
निराकारं
नेति
नेतीति
सर्वदा
।
न
ते
च
माता
च
पिता
च
बन्धुः
न
ते
च
पत्नी
न
सुतश्च
मित्रम्
।
दिवा
नक्तं
न
ते
चित्तं
उदयास्तमयौ
न
हि
।
नाविभक्तं
विभक्तं
च
न
हि
दुःखसुखादि
च
।
नाहं
कर्ता
न
भोक्ता
च
न
मे
कर्म
पुराऽधुना
।
न
मे
रागादिको
दोषो
दुःखं
देहादिकं
न
मे
।
सखे
मनः
किं
बहुजल्पितेन
सखे
मनः
सर्वमिदं
वितर्क्यम्
।
येन
केनापि
भावेन
यत्र
कुत्र
मृता
अपि
।
तीर्थे
चान्त्यजगेहे
वा
नष्टस्मृतिरपि
त्यजन्
।
धर्मार्थकाममोक्षांश्च
द्विपदादिचराचरम्
।
अतीतानागतं
कर्म
वर्तमानं
तथैव
च
।
शून्यागारे
समरसपूत-
स्तिष्ठन्नेकः
सुखमवधूतः
।
त्रितयतुरीयं
नहि
नहि
यत्र
विन्दति
केवलमात्मनि
तत्र
।
विन्दति
विन्दति
नहि
नहि
मन्त्रं
छन्दोलक्षणं
नहि
नहि
तन्त्रम्
।
सर्वशून्यमशून्यं
च
सत्यासत्यं
न
विद्यते
।
अथ द्वितीयोऽध्यायः ।
बालस्य वा विषयभोगरतस्य वापि मूर्खस्य सेवकजनस्य गृहस्थितस्य । एतद्गुरोः किमपि नैव न चिन्तनीयं रत्नं कथं त्यजति कोऽप्यशुचौ प्रविष्टम् ।। १।। नैवात्र काव्यगुण एव तु चिन्तनीयो ग्राह्यः परं गुणवता खलु सार एव । सिन्दूरचित्ररहिता भुवि रूपशून्या पारं न किं नयति नौरिह गन्तुकामान् ।। २।। प्रयत्नेन विना येन निश्चलेन चलाचलम् । ग्रस्तं स्वभावतः शान्तं चैतन्यं गगनोपमम् ।। ३।। अयत्नाछालयेद्यस्तु एकमेव चराचरम् । सर्वगं तत्कथं भिन्नमद्वैतं वर्तते मम ।। ४।। अहमेव परं यस्मात्सारात्सारतरं शिवम् । गमागमविनिर्मुक्तं निर्विकल्पं निराकुलम् ।। ५।। सर्वावयवनिर्मुक्तं तथाहं त्रिदशार्चितम् । संपूर्णत्वान्न गृह्णामि विभागं त्रिदशादिकम् ।। ६।। प्रमादेन न सन्देहः किं करिष्यामि वृत्तिमान् । उत्पद्यन्ते विलीयन्ते बुद्बुदाश्च यथा जले ।। ७।। महदादीनि भूतानि समाप्यैवं सदैव हि । मृदुद्रव्येषु तीक्ष्णेषु गुडेषु कटुकेषु च ।। ८।। कटुत्वं चैव शैत्यत्वं मृदुत्वं च यथा जले । प्रकृतिः पुरुषस्तद्वदभिन्नं प्रतिभाति मे ।। ९।। सर्वाख्यारहितं यद्यत्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं परम् । मनोबुद्धीन्द्रियातीतमकलङ्कं जगत्पतिम् ।। १०।। ईदृशं सहजं यत्र अहं तत्र कथं भवेत् । त्वमेव हि कथं तत्र कथं तत्र चराचरम् ।। ११।। गगनोपमं तु यत्प्रोक्तं तदेव गगनोपमम् । चैतन्यं दोषहीनं च सर्वज्ञं पूर्णमेव च ।। १२।। पृथिव्यां चरितं नैव मारुतेन च वाहितम् । वरिणा पिहितं नैव तेजोमध्ये व्यवस्थितम् ।। १३।। आकाशं तेन संव्याप्तं न तद्व्याप्तं च केनचित् । स बाह्याभ्यन्तरं तिष्ठत्यवच्छिन्नं निरन्तरम् ।। १४।। सूक्ष्मत्वात्तददृश्यत्वान्निर्गुणत्वाच्च योगिभिः । आलम्बनादि यत्प्रोक्तं क्रमादालम्बनं भवेत् ।। १५।। सतताऽभ्यासयुक्तस्तु निरालम्बो यदा भवेत् । तल्लयाल्लीयते नान्तर्गुणदोषविवर्जितः ।। १६।। विषविश्वस्य रौद्रस्य मोहमूर्च्छाप्रदस्य च । एकमेव विनाशाय ह्यमोघं सहजामृतम् ।। १७।। भावगम्यं निराकारं साकारं दृष्टिगोचरम् । भावाभावविनिर्मुक्तमन्तरालं तदुच्यते ।। १८।। बाह्यभावं भवेद्विश्वमन्तः प्रकृतिरुच्यते । अन्तरादन्तरं ज्ञेयं नारिकेलफलाम्बुवत् ।। १९।। भ्रान्तिज्ञानं स्थितं बाह्यं सम्यग्ज्ञानं च मध्यगम् । मध्यान्मध्यतरं ज्ञेयं नारिकेलफलाम्बुवत् ।। २०।। पौर्णमास्यां यथा चन्द्र एक एवातिनिर्मलः । तेन तत्सदृशं पश्येद्द्विधादृष्टिर्विपर्ययः ।। २१।। अनेनैव प्रकारेण बुद्धिभेदो न सर्वगः । दाता च धीरतामेति गीयते नामकोटिभिः ।। २२।। गुरुप्रज्ञाप्रसादेन मूर्खो वा यदि पण्डितः । यस्तु संबुध्यते तत्त्वं विरक्तो भवसागरात् ।। २३।। रागद्वेषविनिर्मुक्तः सर्वभूतहिते रतः । दृढबोधश्च धीरश्च स गच्छेत्परमं पदम् ।। २४।। घटे भिन्ने घटाकाश आकाशे लीयते यथा । देहाभावे तथा योगी स्वरूपे परमात्मनि ।। २५।। उक्तेयं कर्मयुक्तानां मतिर्यान्तेऽपि सा गतिः । न चोक्ता योगयुक्तानां मतिर्यान्तेऽपि सा गतिः ।। २६।। या गतिः कर्मयुक्तानां सा च वागिन्द्रियाद्वदेत् । योगिनां या गतिः क्वापि ह्यकथ्या भवतोर्जिता ।। २७।। एवं ज्ञात्वा त्वमुं मार्गं योगिनां नैव कल्पितम् । विकल्पवर्जनं तेषां स्वयं सिद्धिः प्रवर्तते ।। २८।। तीर्थे वान्त्यजगेहे वा यत्र कुत्र मृतोऽपि वा । न योगी पश्यते गर्भं परे ब्रह्मणि लीयते ।। २९।। सहजमजमचिन्त्यं यस्तु पश्येत्स्वरूपं घटति यदि यथेष्टं लिप्यते नैव दोषैः । सकृदपि तदभावात्कर्म किंचिन्नकुर्यात् तदपि न च विबद्धः संयमी वा तपस्वी ।। ३०।। निरामयं निष्प्रतिमं निराकृतिं निराश्रयं निर्वपुषं निराशिषम् । निर्द्वन्द्वनिर्मोहमलुप्तशक्तिकं तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ।। ३१।। वेदो न दीक्षा न च मुण्डनक्रिया गुरुर्न शिष्यो न च यन्त्रसम्पदः । मुद्रादिकं चापि न यत्र भासते तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ।। ३२।। न शाम्भवं शाक्तिकमानवं न वा पिण्डं च रूपं च पदादिकं न वा । आरम्भनिष्पत्तिघटादिकं च नो तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ।। ३३।। यस्य स्वरूपात्सचराचरं जग-दुत्पद्यते तिष्ठति लीयतेऽपि वा । पयोविकारादिव फेनबुद्बुदा-स्तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ।। ३४।। नासानिरोधो न च दृष्टिरासनं बोधोऽप्यबोधोऽपि न यत्र भासते । नाडीप्रचारोऽपि न यत्र किञ्चि-त्तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ।। ३५।। नानात्वमेकत्वमुभत्वमन्यता अणुत्वदीर्घत्वमहत्त्वशून्यता । मानत्वमेयत्वसमत्ववर्जितं तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ।। ३६।। सुसंयमी वा यदि वा न संयमी सुसंग्रही वा यदि वा न संग्रही । निष्कर्मको वा यदि वा सकर्मक-स्तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ।। ३७।। मनो न बुद्धिर्न शरीरमिन्द्रियं तन्मात्रभूतानि न भूतपञ्चकम् । अहंकृतिश्चापि वियत्स्वरूपकं तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम् ।। ३८।। विधौ निरोधे परमात्मतां गते न योगिनश्चेतसि भेदवर्जिते । शौचं न वाशौचमलिङ्गभावना सर्वं विधेयं यदि वा निषिध्यते ।। ३९।। मनो वचो यत्र न शक्तमीरितुं नूनं कथं तत्र गुरूपदेशता । इमां कथामुक्तवतो गुरोस्त-द्युक्तस्य तत्त्वं हि समं प्रकाशते ।। ४०।।
अथ तृतीयोऽध्यायः ।
गुणविगुणविभागो वर्तते नैव किञ्चित् रतिविरतिविहीनं निर्मलं निष्प्रपञ्चम् । गुणविगुणविहीनं व्यापकं विश्वरूपं कथमहमिह वन्दे व्योमरूपं शिवं वै ।। १।। श्वेतादिवर्णरहितो नियतं शिवश्च कार्यं हि कारणमिदं हि परं शिवश्च । एवं विकल्परहितोऽहमलं शिवश्च स्वात्मानमात्मनि सुमित्र कथं नमामि ।। २।। निर्मूलमूलरहितो हि सदोदितोऽहं निर्धूमधूमरहितो हि सदोदितोऽहम् । निर्दीपदीपरहितो हि सदोदितोऽहं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ३।। निष्कामकाममिह नाम कथं वदामि निःसङ्गसङ्गमिह नाम कथं वदामि । निःसारसाररहितं च कथं वदामि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ४।। अद्वैतरूपमखिलं हि कथं वदामि द्वैतस्वरूपमखिलं हि कथं वदामि । नित्यं त्वनित्यमखिलं हि कथं वदामि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ५।। स्थूलं हि नो नहि कृशं न गतागतं हि आद्यन्तमध्यरहितं न परापरं हि । सत्यं वदामि खलु वै परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ६।। संविद्धि सर्वकरणानि नभोनिभानि संविद्धि सर्वविषयांश्च नभोनिभांश्च । संविद्धि चैकममलं न हि बन्धमुक्तं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ७।। दुर्बोधबोधगहनो न भवामि तात दुर्लक्ष्यलक्ष्यगहनो न भवामि तात । आसन्नरूपगहनो न भवामि तात ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ८।। निष्कर्मदहनो ज्वलनो भवामि निर्दुःखदुःखदहनो ज्वलनो भवामि । निर्देहदेहदहनो ज्वलनो भवामि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ९।। निष्पापपापदहनो हि हुताशनोऽहं निर्धर्मधर्मदहनो हि हुताशनोऽहम् । निर्बन्धबन्धदहनो हि हुताशनोऽहं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। १०।। निर्भावभावरहितो न भवामि वत्स निर्योगयोगरहितो न भवामि वत्स । निश्चित्तचित्तरहितो न भवामि वत्स ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ११।। निर्मोहमोहपदवीति न मे विकल्पो निःशोकशोकपदवीति न मे विकल्पः । निर्लोभलोभपदवीति न मे विकल्पो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। १२।। संसारसन्ततिलता न च मे कदाचित् सन्तोषसन्ततिसुखो न च मे कदाचित् । अज्ञानबन्धनमिदं न च मे कदाचित् ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। १३।। संसारसन्ततिरजो न च मे विकारः सन्तापसन्ततितमो न च मे विकारः । सत्त्वं स्वधर्मजनकं न च मे विकारो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। १४।। सन्तापदुःखजनको न विधिः कदाचित् सन्तापयोगजनितं न मनः कदाचित् । यस्मादहङ्कृतिरियं न च मे कदाचित् ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। १५।। निष्कम्पकम्पनिधनं न विकल्पकल्पं स्वप्नप्रबोधनिधनं न हिताहितं हि । निःसारसारनिधनं न चराचरं हि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। १६।। नो वेद्यवेदकमिदं न च हेतुतर्क्यं वाचामगोचरमिदं न मनो न बुद्धिः । एवं कथं हि भवतः कथयामि तत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। १७।। निर्भिन्नभिन्नरहितं परमार्थतत्त्व-मन्तर्बहिर्न हि कथं परमार्थतत्त्वम् । प्राक्सम्भवं न च रतं नहि वस्तु किञ्चित् ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। १८।। रागादिदोषरहितं त्वहमेव तत्त्वं दैवादिदोषरहितं त्वहमेव तत्त्वम् । संसारशोकरहितं त्वहमेव तत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। १९।। स्थानत्रयं यदि च नेति कथं तुरीयं कालत्रयं यदि च नेति कथं दिशश्च । शान्तं पदं हि परमं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। २०।। दीर्घो लघुः पुनरितीह नमे विभागो विस्तारसंकटमितीह न मे विभागः । कोणं हि वर्तुलमितीह न मे विभागो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। २१।। मातापितादि तनयादि न मे कदाचित् जातं मृतं न च मनो न च मे कदाचित् । निर्व्याकुलं स्थिरमिदं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। २२।। शुद्धं विशुद्धमविचारमनन्तरूपं निर्लेपलेपमविचारमनन्तरूपम् । निष्खण्डखण्डमविचारमनन्तरूपं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। २३।। ब्रह्मादयः सुरगणाः कथमत्र सन्ति स्वर्गादयो वसतयः कथमत्र सन्ति । यद्येकरूपममलं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। २४।। निर्नेति नेति विमलो हि कथं वदामि निःशेषशेषविमलो हि कथं वदामि । निर्लिङ्गलिङ्गविमलो हि कथं वदामि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। २५।। निष्कर्मकर्मपरमं सततं करोमि निःसङ्गसङ्गरहितं परमं विनोदम् । निर्देहदेहरहितं सततं विनोदं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। २६।। मायाप्रपञ्चरचना न च मे विकारः । कौटिल्यदम्भरचना न च मे विकारः । सत्यानृतेति रचना न च मे विकारो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। २७।। सन्ध्यादिकालरहितं न च मे वियोगो-ह्यन्तः प्रबोधरहितं बधिरो न मूकः । एवं विकल्परहितं न च भावशुद्धं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। २८।। निर्नाथनाथरहितं हि निराकुलं वै निश्चित्तचित्तविगतं हि निराकुलं वै । संविद्धि सर्वविगतं हि निराकुअलं वै ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। २९।। कान्तारमन्दिरमिदं हि कथं वदामि संसिद्धसंशयमिदं हि कथं वदामि । एवं निरन्तरसमं हि निराकुलं वै ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ३०।। निर्जीवजीवरहितं सततं विभाति निर्बीजबीजरहितं सततं विभाति । निर्वाणबन्धरहितं सततं विभाति ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ३१।। सम्भूतिवर्जितमिदं सततं विभाति संसारवर्जितमिदं सततं विभाति । संहारवर्जितमिअदं सततं विभाति ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ३२।। उल्लेखमात्रमपि ते न च नामरूपं निर्भिन्नभिन्नमपि ते न हि वस्तु किञ्चित् । निर्लज्जमानस करोषि कथं विषादं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ३३।। किं नाम रोदिषि सखे न जरा न मृत्युः किं नाम रोदिषि सखे न च जन्म दुःखम् । किं नाम रोदिषि सखे न च ते विकारो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ३४।। किं नाम रोदिषि सखे न च ते स्वरूपं किं नाम रोदिषि सखे न च ते विरूपम् । किं नाम रोदिषि सखे न च ते वयांसि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ३५।। किं नाम रोदिषि सखे न च ते वयांसि किं नाम रोदिषि सखे न च ते मनांसि । किं नाम रोदिषि सखे न तवेन्द्रियाणि ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ३६।। किं नाम रोदिषि सखे न च तेऽस्ति कामः किं नाम रोदिषि सखे न च ते प्रलोभः । किं नाम रोदिषि सखे न च ते विमोहो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ३७।। ऐश्वर्यमिच्छसि कथं न च ते धनानि ऐश्वर्यमिच्छसि कथं न च ते हि पत्नी । ऐश्वर्यमिच्छसि कथं न च ते ममेति ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ३८।। लिङ्गप्रपञ्चजनुषी न च ते न मे च निर्लज्जमानसमिदं च विभाति भिन्नम् । निर्भेदभेदरहितं न च ते न मे च ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ३९।। नो वाणुमात्रमपि ते हि विरागरूपं नो वाणुमात्रमपि ते हि सरागरूपम् । नो वाणुमात्रमपि ते हि सकामरूपं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ४०।। ध्याता न ते हि हृदये न च ते समाधि-र्ध्यानं न ते हि हृदये न बहिः प्रदेशः । ध्येयं न चेति हृदये न हि वस्तु कालो ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ४१।। यत्सारभूतमखिलं कथितं मया ते न त्वं न मे न महतो न गुरुर्न न शिष्यः । स्वच्छन्दरूपसहजं परमार्थतत्त्वं ज्ञानामृतं समरसं गगनोपमोऽहम् ।। ४२।। कथमिह परमार्थं तत्त्वमानन्दरूपं कथमिह परमार्थं नैवमानन्दरूपम् । कथमिह परमार्थं ज्ञानविज्ञानरूपं यदि परमहमेकं वर्तते व्योमरूपम् ।। ४३।। दहनपवनहीनं विद्धि विज्ञानमेक-मवनिजलविहीनं विद्धि विज्ञानरूपम् । समगमनविहीनं विद्धि विज्ञानमेकं गगनमिव विशालं विद्धि विज्ञानमेकम् ।। ४४।। न शून्यरूपं न विशून्यरूपं न शुद्धरूपं न विशुद्धरूपम् । रूपं विरूपं न भवामि किञ्चित् स्वरूपरूपं परमार्थतत्त्वम् ।। ४५।। मुञ्च मुञ्च हि संसारं त्यागं मुञ्च हि सर्वथा । त्यागात्यागविषं शुद्धममृतं सहजं ध्रुवम् ।। ४६।।
नावाहनं नैव विसर्जनं वा पुष्पाणि पत्राणि कथं भवन्ति । ध्यानानि मन्त्राणि कथं भवन्ति समासमं चैव शिवार्चनं च ।। १।। न केवलं बन्धविबन्धमुक्तो न केवलं शुद्धविशुद्धमुक्तः । न केवलं योगवियोगमुक्तः स वै विमुक्तो गगनोपमोऽहम् ।। २।। सञ्जायते सर्वमिदं हि तथ्यं सञ्जायते सर्वमिदं वितथ्यम् । एवं विकल्पो मम नैव जातः स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। ३।। न साञ्जनं चैव निरञ्जनं वा न चान्तरं वापि निरन्तरं वा । अन्तर्विभन्नं न हि मे विभाति स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। ४।। अबोधबोधो मम नैव जातो बोधस्वरूपं मम नैव जातम् । निर्बोधबोधं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। ५।। न धर्मयुक्तो न च पापयुक्तो न बन्धयुक्तो न च मोक्षयुक्तः । युक्तं त्वयुक्तं न च मे विभाति स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। ६।। परापरं वा न च मे कदाचित् मध्यस्थभावो हि न चारिमित्रम् । हिताहितं चापि कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। ७।। नोपासको नैवमुपास्यरूपं न चोपदेशो न च मे क्रिया च । संवित्स्वरूपं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। ८।। नो व्यापकं व्याप्यमिहास्ति किञ्चित् न चालयं वापि निरालयं वा । अशून्यशून्यं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। ९।। न ग्राहको ग्राह्यकमेव किञ्चित् न कारणं वा मम नैव कार्यम् । अचिन्त्यचिन्त्यं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। १०।। न भेदकं वापि न चैव भेद्यं न वेदकं वा मम नैव वेद्यम् । गतागतं तात कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। ११।। न चास्ति देहो न च मे विदेहो बुद्दिर्मनो मे न हि चेन्द्रियाणि । रागो विरागश्च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। १२।। उल्लेखमात्रं न हि भिन्नमुच्चै-रुल्लेखमात्रं न तिरोहितं वै । समासमं मित्र कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। १३।। जितेन्द्रियोऽहं त्वजितेन्द्रियो वा न संयमो मे नियमो न जातः । जयाजयौ मित्र कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। १४।। अमूर्तमूर्तिर्न च मे कदाचि-दाद्यन्तमध्यं न च मे कदाचित् । बलाबलं मित्र कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। १५।। मृतामृतं वापि विषाविषं च सञ्जायते तात न मे कदाचित् । अशुद्धशुद्धं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। १६।। स्वप्नः प्रबोधो न च योगमुद्रा नक्तं दिवा वापि न मे कदाचित् । अतुर्यतुर्यं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। १७।। संविद्धि मां सर्वविसर्वमुक्तं माया विमाया न च मे कदाचित् । सन्ध्यादिकं कर्म कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। १८।। संविद्धि मां सर्वसमाधियुक्तं संविद्धि मां लक्ष्यविलक्ष्यमुक्तम् । योगं वियोगं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। १९।। मूर्खोऽपि नाहं न च पण्डितोऽहं मौनं विमौनं न च मे कदाचित् । तर्कं वितर्कं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। २०।। पिता च माता च कुलं न जाति-र्जन्मादि मृत्युर्न च मे कदाचित् । स्नेहं विमोहं च कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। २१।। अस्तं गतो नैव सदोदितोऽहं तेजोवितेजो न च मे कदाचित् । सन्ध्यादिकं कर्म कथं वदामि स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। २२।। असंशयं विद्धि निराकुलं मां असंशयं विद्धि निरन्तरं माम् । असंशयं विद्धि निरञ्जनं मां स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। २३।। ध्यानानि सर्वाणि परित्यजन्ति शुभाशुभं कर्म परित्यजन्ति । त्यागामृतं तात पिबन्ति धीराः स्वरूपनिर्वाणमनामयोऽहम् ।। २४।। विन्दति विन्दति न हि न हि यत्र छन्दोलक्षणं न हि न हि तत्र । समरसमग्नो भावितपूतः प्रलपति तत्त्वं परमवधूतः ।। २५।।
ॐ इति गदितं गगनसमं तत् न परापरसारविचार इति । अविलासविलासनिराकरणं कथमक्षरबिन्दुसमुच्चरणम् ।। १।। इति तत्त्वमसिप्रभृतिश्रुतिभिः प्रतिपादितमात्मनि तत्त्वमसि । त्वमुपाधिविवर्जितसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। २।। अधऊर्ध्वविवर्जितसर्वसमं बहिरन्तरवर्जितसर्वसमम् । यदि चैकविवर्जितसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। ३।। न हि कल्पितकल्पविचार इति न हि कारणकार्यविचार इति । पदसन्धिविवर्जितसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। ४।। न हि बोधविबोधसमाधिरिति न हि देशविदेशसमाधिरिति । न हि कालविकालसमाधिरिति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। ५।। न हि कुम्भनभो न हि कुम्भ इति न हि जीववपुर्न हि जीव इति । न हि कारणकार्यविभाग इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। ६।। इह सर्वनिरन्तरमोक्षपदं लघुदीर्घविचारविहीन इति । न हि वर्तुलकोणविभाग इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। ७।। इह शून्यविशून्यविहीन इति इह शुद्धविशुद्धविहीन इति । इह सर्वविसर्वविहीन इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। ८।। न हि भिन्नविभिन्नविचार इति बहिरन्तरसन्धिविचार इति । अरिमित्रविवर्जितसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। ९।। न हि शिष्यविशिष्यस्वरूपैति न चराचरभेदविचार इति । इह सर्वनिरन्तरमोक्षपदं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। १०।। ननु रूपविरूपविहीन इति ननु भिन्नविभिन्नविहीन इति । ननु सर्गविसर्गविहीन इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। ११।। न गुणागुणपाशनिबन्ध इति मृतजीवनकर्म करोमि कथम् । इति शुद्धनिरञ्जनसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। १२।। इह भावविभावविहीन इति इह कामविकामविहीन इति । इह बोधतमं खलु मोक्षसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। १३।। इह तत्त्वनिरन्तरतत्त्वमिति न हि सन्धिविसन्धिविहीन इति । यदि सर्वविवर्जितसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। १४।। अनिकेतकुटी परिवारसमं इहसङ्गविसङ्गविहीनपरम् । इह बोधविबोधविहीनपरं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। १५।। अविकारविकारमसत्यमिति अविलक्षविलक्षमसत्यमिति । यदि केवलमात्मनि सत्यमिति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। १६।। इह सर्वसमं खलु जीव इति इह सर्वनिरन्तरजीव इति । इह केवलनिश्चलजीव इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। १७।। अविवेकविवेकमबोध इति अविकल्पविकल्पमबोध इति । यदि चैकनिरन्तरबोध इति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। १८।। न हि मोक्षपदं न हि बन्धपदं न हि पुण्यपदं न हि पापपदम् । न हि पूर्णपदं न हि रिक्तपदं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। १९।। यदि वर्णविवर्णविहीनसमं यदि कारणकार्यविहीनसमम् । यदिभेदविभेदविहीनसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। २०।। इह सर्वनिरन्तरसर्वचिते इह केवलनिश्चलसर्वचिते । द्विपदादिविवर्जितसर्वचिते किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। २१।। अतिसर्वनिरन्तरसर्वगतं अतिनिर्मलनिश्चलसर्वगतम् । दिनरात्रिविवर्जितसर्वगतं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। २२।। न हि बन्धविबन्धसमागमनं न हि योगवियोगसमागमनम् । न हि तर्कवितर्कसमागमनं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। २३।। इह कालविकालनिराकरणं अणुमात्रकृशानुनिराकरणम् । न हि केवलसत्यनिराकरणं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। २४।। इह देहविदेहविहीन इति ननु स्वप्नसुषुप्तिविहीनपरम् । अभिधानविधानविहीनपरं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। २५।। गगनोपमशुद्धविशालसमं अतिसर्वविवर्जितसर्वसमम् । गतसारविसारविकारसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। २६।। इह धर्मविधर्मविरागतर-मिह वस्तुविवस्तुविरागतरम् । इह कामविकामविरागतरं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। २७।। सुखदुःखविवर्जितसर्वसम-मिह शोकविशोकविहीनपरम् । गुरुशिष्यविवर्जिततत्त्वपरं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। २८।। न किलाङ्कुरसारविसार इति न चलाचलसाम्यविसाम्यमिति । अविचारविचारविहीनमिति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। २९।। इह सारसमुच्चयसारमिति । कथितं निजभावविभेद इति । विषये करणत्वमसत्यमिति किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। ३०।। बहुधा श्रुतयः प्रवदन्ति यतो वियदादिरिदं मृगतोयसमम् । यदि चैकनिरन्तरसर्वसमं किमु रोदिषि मानसि सर्वसमम् ।। ३१।। विन्दति विन्दति न हि न हि यत्र छन्दोलक्षणं न हि न हि तत्र । समरसमग्नो भावितपूतः प्रलपति तत्त्वं परमवधूतः ।। ३२।।
अथ षष्ठमोऽध्यायः ।
बहुधा श्रुतयः प्रवदन्ति वयं वियदादिरिदं मृगतोयसमम् । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिव-मुपमेयमथोह्युपमा च कथम् ।। १।। अविभक्तिविभक्तिविहीनपरं ननु कार्यविकार्यविहीनपरम् । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं यजनं च कथं तपनं च कथम् ।। २।। मन एव निरन्तरसर्वगतं ह्यविशालविशालविहीनपरम् । मन एव निरन्तरसर्वशिवं मनसापि कथं वचसा च कथम् ।। ३।। दिनरात्रिविभेदनिराकरण-मुदितानुदितस्य निराकरणम् । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं रविचन्द्रमसौ ज्वलनश्च कथम् ।। ४।। गतकामविकामविभेद इति गतचेष्टविचेष्टविभेद इति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं बहिरन्तरभिन्नमतिश्च कथम् ।। ५।। यदि सारविसारविहीन इति यदि शून्यविशून्यविहीन इति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं प्रथमं च कथं चरमं च कथम् ।। ६।। यदिभेदविभेदनिराकरणं यदि वेदकवेद्यनिराकरणम् । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं तृतीयं च कथं तुरीयं च कथम् ।। ७।। गदिताविदितं न हि सत्यमिति विदिताविदितं नहि सत्यमिति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं विषयेन्द्रियबुद्धिमनांसि कथम् ।। ८।। गगनं पवनो न हि सत्यमिति धरणी दहनो न हि सत्यमिति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं जलदश्च कथं सलिलं च कथम् ।। ९।। यदि कल्पितलोकनिराकरणं यदि कल्पितदेवनिराकरणम् । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं गुणदोषविचारमतिश्च कथम् ।। १०।। मरणामरणं हि निराकरणं करणाकरणं हि निराकरणम् । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं गमनागमनं हि कथं वदति ।। ११।। प्रकृतिः पुरुषो न हि भेद इति न हि कारणकार्यविभेद इति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं पुरुषापुरुषं च कथं वदति ।। १२।। तृतीयं न हि दुःखसमागमनं न गुणाद्द्वितीयस्य समागमनम् । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं स्थविरश्च युवा च शिशुश्च कथम् ।। १३।। ननु आश्रमवर्णविहीनपरं ननु कारणकर्तृविहीनपरम् । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिव-मविनष्टविनष्टमतिश्च कथम् ।। १४।। ग्रसिताग्रसितं च वितथ्यमिति जनिताजनितं च वितथ्यमिति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिव-मविनाशि विनाशि कथं हि भवेत् ।। १५।। पुरुषापुरुषस्य विनष्टमिति वनितावनितस्य विनष्टमिति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिव-मविनोदविनोदमतिश्च कथम् ।। १६।। यदि मोहविषादविहीनपरो यदि संशयशोकविहीनपरः । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिव-महमेति ममेति कथं च पुनः ।। १७।। ननु धर्मविधर्मविनाश इति ननु बन्धविबन्धविनाश इति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं-मिहदुःखविदुःखमतिश्च कथम् ।। १८।। न हि याज्ञिकयज्ञविभाग इति न हुताशनवस्तुविभाग इति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं वद कर्मफलानि भवन्ति कथम् ।। १९।। ननु शोकविशोकविमुक्त इति ननु दर्पविदर्पविमुक्त इति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं ननु रागविरागमतिश्च कथम् ।। २०।। न हि मोहविमोहविकार इति न हि लोभविलोभविकार इति । यदि चैकनिरन्तरसर्वशिवं ह्यविवेकविवेकमतिश्च कथम् ।। २१।। त्वमहं न हि हन्त कदाचिदपि कुलजातिविचारमसत्यमिति । अहमेव शिवः परमार्थ इति अभिवादनमत्र करोमि कथम् ।। २२।। गुरुशिष्यविचारविशीर्ण इति उपदेशविचारविशीर्ण इति । अहमेव शिवः परमार्थ इति अभिवादनमत्र करोमि कथम् ।। २३।। न हि कल्पितदेहविभाग इति न हि कल्पितलोकविभाग इति । अहमेव शिवः परमार्थ इति अभिवादनमत्र करोमि कथम् ।। २४।। सरजो विरजो न कदाचिदपि ननु निर्मलनिश्चलशुद्ध इति । अहमेव शिवः परमार्थ इति अभिवादनमत्र करोमि कथम् ।। २५।। न हि देहविदेहविकल्प इति अनृतं चरितं न हि सत्यमिति । अहमेव शिवः परमार्थ इति अभिवादनमत्र करोमि कथम् ।। २६।। विन्दति विन्दति न हि न हि यत्र छन्दोलक्षणं न हि न हि तत्र । समरसमग्नो भावितपूतः प्रलपति तत्त्वं परमवधूतः ।। २७।।
रथ्याकर्पटविरचितकन्थः पुण्यापुण्यविवर्जितपन्थः । शून्यागारे तिष्ठति नग्नो शुद्धनिरञ्जनसमरसमग्नः ।। १।। लक्ष्यालक्ष्यविवर्जितलक्ष्यो युक्तायुक्तविवर्जितदक्षः । केवलतत्त्वनिरञ्जनपूतो वादविवादः कथमवधूतः ।। २।। आशापाशविबन्धनमुक्ताः शौचाचारविवर्जितयुक्ताः । एवं सर्वविवर्जितशान्त-स्तत्त्वं शुद्धनिरञ्जनवन्तः ।। ३।। कथमिह देहविदेहविचारः कथमिह रागविरागविचारः । निर्मलनिश्चलगगनाकारं स्वयमिह तत्त्वं सहजाकारम् ।। ४।। कथमिह तत्त्वं विन्दति यत्र रूपमरूपं कथमिह तत्र । गगनाकारः परमो यत्र विषयीकरणं कथमिह तत्र ।। ५।। गगनाकारनिरन्तरहंस-स्तत्त्वविशुद्धनिरञ्जनहंसः । एवं कथमिह भिन्नविभिन्नं बन्धविबन्धविकारविभिन्नम् ।। ६।। केवलतत्त्वनिरन्तरसर्वं योगवियोगौ कथमिह गर्वम् । एवं परमनिरन्तरसर्व-मेवं कथमिह सारविसारम् ।। ७।। केवलतत्त्वनिरञ्जनसर्वं गगनाकारनिरन्तरशुद्धम् । एवं कथमिह सङ्गविसङ्गं सत्यं कथमिह रङ्गविरङ्गम् ।। ८।। योगवियोगै रहितो योगी भोगविभोगै रहितो भोगी । एवं चरति हि मन्दं मन्दं मनसा कल्पितसहजानन्दम् ।। ९।। बोधविबोधैः सततं युक्तो द्वैताद्वैतैः कथमिह मुक्तः । सहजो विरजः कथमिह योगी शुद्धनिरञ्जनसमरसभोगी ।। १०।। भग्नाभग्नविवर्जितभग्नो लग्नालग्नविवर्जितलग्नः । एवं कथमिह सारविसारः समरसतत्त्वं गगनाकारः ।। ११।। सततं सर्वविवर्जितयुक्तः सर्वं तत्त्वविवर्जितमुक्तः । एवं कथमिह जीवितमरणं ध्यानाध्यानैः कथमिह करणम् ।। १२।। इन्द्रजालमिदं सर्वं यथा मरुमरीचिका । अखण्डितमनाकारो वर्तते केवलः शिवः ।। १३।। धर्मादौ मोक्षपर्यन्तं निरीहाः सर्वथा वयम् । कथं रागविरागैश्च कल्पयन्ति विपश्चितः ।। १४।। विन्दति विन्दति न हि न हि यत्र छन्दोलक्षणं न हि न हि तत्र । समरसमग्नो भावितपूतः प्रलपति तत्त्वं परमवधूतः ।। १५।।
त्वद्यात्रया व्यापकता हता ते ध्यानेन चेतःपरता हता ते । स्तुत्या मया वाक्परता हता ते क्षमस्व नित्यं त्रिविधापराधान् ।। १।। कामैरहतधीर्दान्तो मृदुः शुचिरकिञ्चनः । अनीहो मितभुक् शान्तः स्थिरो मच्छरणो मुनिः ।। २।। अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमान् जितषड्गुणः । अमानी मानदः कल्पो मैत्रः कारुणिकः कविः ।। ३।। कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षुः सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः ।। ४।। अवधूतलक्षणं वर्णैर्ज्ञातव्यं भगवत्तमैः । वेदवर्णार्थतत्त्वज्ञैर्वेदवेदान्तवादिभिः ।। ५।। आशापाशविनिर्मुक्त आदिमध्यान्तनिर्मलः । आनन्दे वर्तते नित्यमकारं तस्य लक्षणम् ।। ६।। वासना वर्जिता येन वक्तव्यं च निरामयम् । वर्तमानेषु वर्तेत वकारं तस्य लक्षणम् ।। ७।। धूलिधूसरगात्राणि धूतचित्तो निरामयः । धारणाध्याननिर्मुक्तो धूकारस्तस्य लक्षणम् ।। ८।। तत्त्वचिन्ता धृता येन चिन्ताचेष्टाविवर्जितः । तमोऽहंकारनिर्मुक्तस्तकारस्तस्य लक्षणम् ।। ९।। दत्तात्रेयावधूतेन निर्मितानन्दरूपिणा । ये पठन्ति च शृण्वन्ति तेषां नैव पुनर्भवः ।। १०।।
atha prathamo ̕dhyāyaḥ ।
īśvarānugrahādeva puṃsāmadvaitavāsanā । mahadbhayaparitrāṇādviprāṇāmupajāyate ।। 1।। yenedaṃ pūritaṃ sarvamātmanaivāatmanātmani । nirākāraṃ kathaṃ vande hyabhinnaṃ śivamavyayam ।। 2।। pañcabhūtātmakaṃ viśvaṃ marīcijalasannibham । kasyāpyaho namaskuryāmahameko nirañjanaḥ ।। 3।। ātmaiva kevalaṃ sarvaṃ bhedābhedo na vidyate । asti nāsti kathaṃ brūyāṃ vismayaḥ pratibhāti me ।। 4।। vedāntasārasarvasvaṃ jñānaṃ vijñānameva ca । ahamātmā nirākāraḥ sarvavyāpī svabhāvataḥ ।। 5।। yo vai sarvātmako devo niṣkalo gaganopamaḥ । svabhāvanirmalaḥ śuddhaḥ sa evāyaṃ na saṃśayaḥ ।। 6।। ahamevāvyayo ̕nantaḥ śuddhavijñānavigrahaḥ । sukhaṃ duḥkhaṃ na jānāmi kathaṃ kasyāpi vartate ।। 7।। na mānasaṃ karma śubhāśubhaṃ me na kāyikaṃ karma śubhāśubhaṃ me । na vācikaṃ karma śubhāśubhaṃ me jñānāmṛtaṃ śuddhamatīndriyo ̕ham ।। 8।। mano vai gaganākāraṃ mano vai sarvatomukham । mano ̕tītaṃ manaḥ sarvaṃ na manaḥ paramārthataḥ ।। 9।। ahamekamidaṃ sarvaṃ vyomātītaṃ nirantaram । paśyāmi kathamātmānaṃ pratyakṣaṃ vā tirohitam ।। 10।। tvamevamekaṃ hi kathaṃ na budhyase samaṃ hi sarveṣu vimṛṣṭamavyayam । sadodito ̕si tvamakhaṇḍitaḥ prabho divā ca naktaṃ ca kathaṃ hi manyase ।। 11।। ātmānaṃ satataṃ viddhi sarvatraikaṃ nirantaram । ahaṃ dhyātā paraṃ dhyeyamakhaṇḍaṃ khaṇḍyate katham ।। 12।। na jāto na mṛto ̕si tvaṃ na te dehaḥ kadācana । sarvaṃ brahmeti vikhyātaṃ bravīti bahudhā śrutiḥ ।। 13।। sa bāhyābhyantaro ̕si tvaṃ śivaḥ sarvatra sarvadā । itastataḥ kathaṃ bhrāntaḥ pradhāvasi piśācavat ।। 14।। saṃyogaśca viyogaśca vartate na ca te na me । na tvaṃ nāhaṃ jagannedaṃ sarvamātmaiva kevalam ।। 15।। śabdādipañcakasyāsya naivāsi tvaṃ na te punaḥ । tvameva paramaṃ tattvamataḥ kiṃ paritapyase ।। 16।। janma mṛtyurna te cittaṃ bandhamokṣau śubhāśubhau । kathaṃ rodiṣi re vatsa nāmarūpaṃ na te na me ।। 17।। aho citta kathaṃ bhrāntaḥ pradhāvasi piśācavat । abhinnaṃ paśya cātmānaṃ rāgatyāgātsukhī bhava ।। 18।। tvameva tattvaṃ hi vikāravarjitaṃ niṣkampamekaṃ hi vimokṣavigraham । na te ca rāgo hyathavā virāgaḥ kathaṃ hi santapyasi kāmakāmataḥ ।। 19।। vadanti śrutayaḥ sarvāḥ nirguṇaṃ śuddhamavyayam । aśarīraṃ samaṃ tattvaṃ tanmāṃ viddhi na saṃśayaḥ ।। 20।। sākāramanṛtaṃ viddhi nirākāraṃ nirantaram । etattattvopadeśena na punarbhavasambhavaḥ ।। 21।। ekameva samaṃ tattvaṃ vadanti hi vipaścitaḥ । rāgatyāgātpunaścittamekānekaṃ na vidyate ।। 22।। anātmarūpaṃ ca kathaṃ samādhi rātmasvarūpaṃ ca kathaṃ samādhiḥ । astīti nāstīti kathaṃ samādhi rmokṣasvarūpaṃ yadi sarvamekam ।। 23।। viśuddho ̕si samaṃ tattvaṃ videhastvamajo ̕vyayaḥ । jānāmīha na jānāmītyātmānaṃ manyase katham ।। 24।। tattvamasyādivākyena svātmā hi pratipāditaḥ । neti neti śrutirbrūyādanṛtaṃ pāñcabhautikam ।। 25।। ātmanyevātmanā sarvaṃ tvayā pūrṇaṃ nirantaram । dhyātā dhyānaṃ na te cittaṃ nirlajjaṃ dhyāyate katham ।। 26।। śivaṃ na jānāmi kathaṃ vadāmi śivaṃ na jānāmi kathaṃ bhajāmi । ahaṃ śivaścetparamārthathatattvaṃ samasvarūpaṃ gaganopamaṃ ca ।। 27।। nāhaṃ tattvaṃ samaṃ tattvaṃ kalpanāhetuvarjitam । grāhyagrāhakanirmuktaṃ svasaṃvedyaṃ kathaṃ bhavet ।। 28।। anantarūpaṃ na hi vastu kiṃci- ttattvasvarūpaṃ na hi vastu kiṃcit । ātmaikarūpaṃ paramārthatattvaṃ na hiṃsako vāpi na cāpyahiṃsā ।। 29।। viśuddho ̕si samaṃ tattvaṃ videhamajamavyayam । vibhramaṃ kathamātmārthe vibhrānto ̕haṃ kathaṃ punaḥ ।। 30।। ghaṭe bhinne ghaṭākāśaṃ sulīnaṃ bhedavarjitam । śivena manasā śuddho na bhedaḥ pratibhāti me ।। 31।। na ghaṭo na ghaṭākāśo na jīvo na jīvavigrahaḥ । kevalaṃ brahma saṃviddhi vedyavedakavarjitam ।। 32।। sarvatra sarvadā sarvamātmānaṃ satataṃ dhruvam । sarvaṃ śūnyamaśūnyaṃ ca tanmāṃ viddhi na saṃśayaḥ ।। 33।। vedā na lokā na surā na yajñā varṇāśramo naiva kulaṃ na jātiḥ । na dhūmamārgo na ca dīptimārgo brahmaikarūpaṃ paramārthatattvam ।। 34।। vyāpyavyāpakanirmuktaḥ tvamekaḥ saphalaṃ yadi । pratyakṣaṃ cāparokṣaṃ ca hyātmānaṃ manyase katham ।। 35।। advaitaṃ kecidicchanti dvaitamicchanti cāpare । samaṃ tattvaṃ na vindanti dvaitādvaitavivarjitam ।। 36।। śvetādivarṇarahitaṃ śabdādiguṇavarjitam । kathayanti kathaṃ tattvaṃ manovācāmagocaram ।। 37।। yadā ̕nṛtamidaṃ sarvaṃ dehādigaganopamam । tadā hi brahma saṃvetti na te dvaitaparamparā ।। 38।। pareṇa sahajātmāpi hyabhinnaḥ pratibhāti me । vyomākāraṃ tathaivaikaṃ dhyātā dhyānaṃ kathaṃ bhavet ।। 39।। yatkaromi yadaśnāmi yajjuhomi dadāmi yat । etatsarvaṃ na me kiṃcidviśuddho ̕hamajo ̕vyayaḥ ।। 40।। sarvaṃ jagadviddhi nirākṛtīdaṃ sarvaṃ jagadviddhi vikārahīnam । sarvaṃ jagadviddhi viśuddhadehaṃ sarvaṃ jagadviddhi śivaikarūpam ।। 41।। tattvaṃ tvaṃ na hi sandehaḥ kiṃ jānāmyathavā punaḥ । asaṃvedyaṃ svasaṃvedyamātmānaṃ manyase katham ।। 42।। māyā ̕māyā kathaṃ tāta chāyā ̕chāyā na vidyate । tattvamekamidaṃ sarvaṃ vyomākāraṃ nirañjanam ।। 43।। ādimadhyāntamukto ̕haṃ na baddho ̕haṃ kadācana । svabhāvanirmalaḥ śuddha iti me niścitā matiḥ ।। 44।। mahadādi jagatsarvaṃ na kiṃcitpratibhāti me । brahmaiva kevalaṃ sarvaṃ kathaṃ varṇāśramasthitiḥ ।। 45।। jānāmi sarvathā sarvamahameko nirantaram । nirālambamaśūnyaṃ ca śūnyaṃ vyomādipañcakam ।। 46।। na ṣaṇḍho na pumānna strī na bodho naiva kalpanā । sānando vā nirānandamātmānaṃ manyase katham ।। 47।। ṣaḍaṅgayogānna tu naiva śuddhaṃ manovināśānna tu naiva śuddham । gurūpadeśānna tu naiva śuddhaṃ svayaṃ ca tattvaṃ svayameva buddham ।। 48।। na hi pañcātmako deho videho vartate na hi । ātmaiva kevalaṃ sarvaṃ turīyaṃ ca trayaṃ katham ।। 49।। na baddho naiva mukto ̕haṃ na cāhaṃ brahmaṇaḥ pṛthak । na kartā na ca bhoktāhaṃ vyāpyavyāpakavarjitaḥ ।। 50।। yathā jalaṃ jale nyastaṃ salilaṃ bhedavarjitam । prakṛtiṃ puruṣaṃ tadvadabhinnaṃ pratibhāti me ।। 51।। yadi nāma na mukto ̕si na baddho ̕si kadācana । sākāraṃ ca nirākāramātmānaṃ manyase katham ।। 52।। jānāmi te paraṃ rūpaṃ pratyakṣaṃ gaganopamam । yathā paraṃ hi rūpaṃ yanmarīcijalasannibham ।। 53।। na gururnopadeśaśca na copādhirna me kriyā । videhaṃ gaganaṃ viddhi viśuddho ̕haṃ svabhāvataḥ ।। 54।। viśuddho ̕sya śarīro ̕si na te cittaṃ parātparam । ahaṃ cātmā paraṃ tattvamiti vaktuṃ na lajjase ।। 55।। kathaṃ rodiṣi re citta hyātmaivātmātmanā bhava । piba vatsa kalātītamadvaitaṃ paramāmṛtam ।। 56।। naiva bodho na cābodho na bodhābodha eva ca । yasyedṛśaḥ sadā bodhaḥ sa bodho nānyathā bhavet ।। 57।। jñānaṃ na tarko na samādhiyogo na deśakālau na gurūpadeśaḥ । svabhāvasaṃvittarahaṃ ca tattv- mākāśakalpaṃ sahajaṃ dhruvaṃ ca ।। 58।। na jāto ̕haṃ mṛto vāpi na me karma śubhāśubham । viśuddhaṃ nirguṇaṃ brahma bandho muktiḥ kathaṃ mama ।। 59।। yadi sarvagato devaḥ sthiraḥ pūrṇo nirantaraḥ । antaraṃ hi na paśyāmi sa bāhyābhyantaraḥ katham ।। 60।। sphuratyeva jagatkṛtsnamakhaṇḍitanirantaram । aho māyāmahāmoho dvaitādvaitavikalpanā ।। 61।। sākāraṃ ca nirākāraṃ neti netīti sarvadā । bhedābhedavinirmukto vartate kevalaḥ śivaḥ ।। 62।। na te ca mātā ca pitā ca bandhuḥ na te ca patnī na sutaśca mitram । na pakṣapātī na vipakṣapātaḥ kathaṃ hi saṃtaptiriyaṃ hi citte ।। 63।। divā naktaṃ na te cittaṃ udayāstamayau na hi । videhasya śarīratvaṃ kalpayanti kathaṃ budhāḥ ।। 64।। nāvibhaktaṃ vibhaktaṃ ca na hi duḥkhasukhādi ca । na hi sarvamasarvaṃ ca viddhi cātmānamavyayam ।। 65।। nāhaṃ kartā na bhoktā ca na me karma purā ̕dhunā । na me deho videho vā nirmameti mameti kim ।। 66।। na me rāgādiko doṣo duḥkhaṃ dehādikaṃ na me । ātmānaṃ viddhi māmekaṃ viśālaṃ gaganopamam ।। 67।। sakhe manaḥ kiṃ bahujalpitena sakhe manaḥ sarvamidaṃ vitarkyam । yatsārabhūtaṃ kathitaṃ mayā te tvameva tattvaṃ gaganopamo ̕si ।। 68।। yena kenāpi bhāvena yatra kutra mṛtā api । yoginastatra līyante ghaṭākāśamivāmbare ।। 69।। tīrthe cāntyajagehe vā naṣṭasmṛtirapi tyajan । samakāle tanuṃ muktaḥ kaivalyavyāpako bhavet ।। 70।। dharmārthakāmamokṣāṃśca dvipadādicarācaram । manyante yoginaḥ sarvaṃ marīcijalasannibham ।। 71।। atītānāgataṃ karma vartamānaṃ tathaiva ca । na karomi na bhuñjāmi iti me niścalā matiḥ ।। 72।। śūnyāgāre samarasapūt- stiṣṭhannekaḥ sukhamavadhūtaḥ । carati hi nagnastyaktvā garvaṃ vindati kevalamātmani sarvam ।। 73।। tritayaturīyaṃ nahi nahi yatra vindati kevalamātmani tatra । dharmādharmau nahi nahi yatra baddho muktaḥ kathamiha tatra ।। 74।। vindati vindati nahi nahi mantraṃ chandolakṣaṇaṃ nahi nahi tantram । samarasamagno bhāvitapūtaḥ pralapitametatparamavadhūtaḥ ।। 75।। sarvaśūnyamaśūnyaṃ ca satyāsatyaṃ na vidyate । svabhāvabhāvataḥ proktaṃ śāstrasaṃvittipūrvakam ।। 76।।
atha dvitīyo ̕dhyāyaḥ ।
bālasya vā viṣayabhogaratasya vāpi mūrkhasya sevakajanasya gṛhasthitasya । etadguroḥ kimapi naiva na cintanīyaṃ ratnaṃ kathaṃ tyajati ko ̕pyaśucau praviṣṭam ।। 1।। naivātra kāvyaguṇa eva tu cintanīyo grāhyaḥ paraṃ guṇavatā khalu sāra eva । sindūracitrarahitā bhuvi rūpaśūnyā pāraṃ na kiṃ nayati nauriha gantukāmān ।। 2।। prayatnena vinā yena niścalena calācalam । grastaṃ svabhāvataḥ śāntaṃ caitanyaṃ gaganopamam ।। 3।। ayatnāchālayedyastu ekameva carācaram । sarvagaṃ tatkathaṃ bhinnamadvaitaṃ vartate mama ।। 4।। ahameva paraṃ yasmātsārātsārataraṃ śivam । gamāgamavinirmuktaṃ nirvikalpaṃ nirākulam ।। 5।। sarvāvayavanirmuktaṃ tathāhaṃ tridaśārcitam । saṃpūrṇatvānna gṛhṇāmi vibhāgaṃ tridaśādikam ।। 6।। pramādena na sandehaḥ kiṃ kariṣyāmi vṛttimān । utpadyante vilīyante budbudāśca yathā jale ।। 7।। mahadādīni bhūtāni samāpyaivaṃ sadaiva hi । mṛdudravyeṣu tīkṣṇeṣu guḍeṣu kaṭukeṣu ca ।। 8।। kaṭutvaṃ caiva śaityatvaṃ mṛdutvaṃ ca yathā jale । prakṛtiḥ puruṣastadvadabhinnaṃ pratibhāti me ।। 9।। sarvākhyārahitaṃ yadyatsūkṣmātsūkṣmataraṃ param । manobuddhīndriyātītamakalaṅkaṃ jagatpatim ।। 10।। īdṛśaṃ sahajaṃ yatra ahaṃ tatra kathaṃ bhavet । tvameva hi kathaṃ tatra kathaṃ tatra carācaram ।। 11।। gaganopamaṃ tu yatproktaṃ tadeva gaganopamam । caitanyaṃ doṣahīnaṃ ca sarvajñaṃ pūrṇameva ca ।। 12।। pṛthivyāṃ caritaṃ naiva mārutena ca vāhitam । variṇā pihitaṃ naiva tejomadhye vyavasthitam ।। 13।। ākāśaṃ tena saṃvyāptaṃ na tadvyāptaṃ ca kenacit । sa bāhyābhyantaraṃ tiṣṭhatyavacchinnaṃ nirantaram ।। 14।। sūkṣmatvāttadadṛśyatvānnirguṇatvācca yogibhiḥ । ālambanādi yatproktaṃ kramādālambanaṃ bhavet ।। 15।। satatā ̕bhyāsayuktastu nirālambo yadā bhavet । tallayāllīyate nāntarguṇadoṣavivarjitaḥ ।। 16।। viṣaviśvasya raudrasya mohamūrcchāpradasya ca । ekameva vināśāya hyamoghaṃ sahajāmṛtam ।। 17।। bhāvagamyaṃ nirākāraṃ sākāraṃ dṛṣṭigocaram । bhāvābhāvavinirmuktamantarālaṃ taducyate ।। 18।। bāhyabhāvaṃ bhavedviśvamantaḥ prakṛtirucyate । antarādantaraṃ jñeyaṃ nārikelaphalāmbuvat ।। 19।। bhrāntijñānaṃ sthitaṃ bāhyaṃ samyagjñānaṃ ca madhyagam । madhyānmadhyataraṃ jñeyaṃ nārikelaphalāmbuvat ।। 20।। paurṇamāsyāṃ yathā candra eka evātinirmalaḥ । tena tatsadṛśaṃ paśyeddvidhādṛṣṭirviparyayaḥ ।। 21।। anenaiva prakāreṇa buddhibhedo na sarvagaḥ । dātā ca dhīratāmeti gīyate nāmakoṭibhiḥ ।। 22।। guruprajñāprasādena mūrkho vā yadi paṇḍitaḥ । yastu saṃbudhyate tattvaṃ virakto bhavasāgarāt ।। 23।। rāgadveṣavinirmuktaḥ sarvabhūtahite rataḥ । dṛḍhabodhaśca dhīraśca sa gacchetparamaṃ padam ।। 24।। ghaṭe bhinne ghaṭākāśa ākāśe līyate yathā । dehābhāve tathā yogī svarūpe paramātmani ।। 25।। ukteyaṃ karmayuktānāṃ matiryānte ̕pi sā gatiḥ । na coktā yogayuktānāṃ matiryānte ̕pi sā gatiḥ ।। 26।। yā gatiḥ karmayuktānāṃ sā ca vāgindriyādvadet । yogināṃ yā gatiḥ kvāpi hyakathyā bhavatorjitā ।। 27।। evaṃ jñātvā tvamuṃ mārgaṃ yogināṃ naiva kalpitam । vikalpavarjanaṃ teṣāṃ svayaṃ siddhiḥ pravartate ।। 28।। tīrthe vāntyajagehe vā yatra kutra mṛto ̕pi vā । na yogī paśyate garbhaṃ pare brahmaṇi līyate ।। 29।। sahajamajamacintyaṃ yastu paśyetsvarūpaṃ ghaṭati yadi yatheṣṭaṃ lipyate naiva doṣaiḥ । sakṛdapi tadabhāvātkarma kiṃcinnakuryāt tadapi na ca vibaddhaḥ saṃyamī vā tapasvī ।। 30।। nirāmayaṃ niṣpratimaṃ nirākṛtiṃ nirāśrayaṃ nirvapuṣaṃ nirāśiṣam । nirdvandvanirmohamaluptaśaktikaṃ tamīśamātmānamupaiti śāśvatam ।। 31।। vedo na dīkṣā na ca muṇḍanakriyā gururna śiṣyo na ca yantrasampadaḥ । mudrādikaṃ cāpi na yatra bhāsate tamīśamātmānamupaiti śāśvatam ।। 32।। na śāmbhavaṃ śāktikamānavaṃ na vā piṇḍaṃ ca rūpaṃ ca padādikaṃ na vā । ārambhaniṣpattighaṭādikaṃ ca no tamīśamātmānamupaiti śāśvatam ।। 33।। yasya svarūpātsacarācaraṃ jag-dutpadyate tiṣṭhati līyate ̕pi vā । payovikārādiva phenabudbudā-stamīśamātmānamupaiti śāśvatam ।। 34।। nāsānirodho na ca dṛṣṭirāsanaṃ bodho ̕pyabodho ̕pi na yatra bhāsate । nāḍīpracāro ̕pi na yatra kiñci-ttamīśamātmānamupaiti śāśvatam ।। 35।। nānātvamekatvamubhatvamanyatā aṇutvadīrghatvamahattvaśūnyatā । mānatvameyatvasamatvavarjitaṃ tamīśamātmānamupaiti śāśvatam ।। 36।। susaṃyamī vā yadi vā na saṃyamī susaṃgrahī vā yadi vā na saṃgrahī । niṣkarmako vā yadi vā sakarmak-stamīśamātmānamupaiti śāśvatam ।। 37।। mano na buddhirna śarīramindriyaṃ tanmātrabhūtāni na bhūtapañcakam । ahaṃkṛtiścāpi viyatsvarūpakaṃ tamīśamātmānamupaiti śāśvatam ।। 38।। vidhau nirodhe paramātmatāṃ gate na yoginaścetasi bhedavarjite । śaucaṃ na vāśaucamaliṅgabhāvanā sarvaṃ vidheyaṃ yadi vā niṣidhyate ।। 39।। mano vaco yatra na śaktamīrituṃ nūnaṃ kathaṃ tatra gurūpadeśatā । imāṃ kathāmuktavato gurost-dyuktasya tattvaṃ hi samaṃ prakāśate ।। 40।।
atha tṛtīyo ̕dhyāyaḥ ।
guṇaviguṇavibhāgo vartate naiva kiñcit rativirativihīnaṃ nirmalaṃ niṣprapañcam । guṇaviguṇavihīnaṃ vyāpakaṃ viśvarūpaṃ kathamahamiha vande vyomarūpaṃ śivaṃ vai ।। 1।। śvetādivarṇarahito niyataṃ śivaśca kāryaṃ hi kāraṇamidaṃ hi paraṃ śivaśca । evaṃ vikalparahito ̕hamalaṃ śivaśca svātmānamātmani sumitra kathaṃ namāmi ।। 2।। nirmūlamūlarahito hi sadodito ̕haṃ nirdhūmadhūmarahito hi sadodito ̕ham । nirdīpadīparahito hi sadodito ̕haṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 3।। niṣkāmakāmamiha nāma kathaṃ vadāmi niḥsaṅgasaṅgamiha nāma kathaṃ vadāmi । niḥsārasārarahitaṃ ca kathaṃ vadāmi jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 4।। advaitarūpamakhilaṃ hi kathaṃ vadāmi dvaitasvarūpamakhilaṃ hi kathaṃ vadāmi । nityaṃ tvanityamakhilaṃ hi kathaṃ vadāmi jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 5।। sthūlaṃ hi no nahi kṛśaṃ na gatāgataṃ hi ādyantamadhyarahitaṃ na parāparaṃ hi । satyaṃ vadāmi khalu vai paramārthatattvaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 6।। saṃviddhi sarvakaraṇāni nabhonibhāni saṃviddhi sarvaviṣayāṃśca nabhonibhāṃśca । saṃviddhi caikamamalaṃ na hi bandhamuktaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 7।। durbodhabodhagahano na bhavāmi tāta durlakṣyalakṣyagahano na bhavāmi tāta । āsannarūpagahano na bhavāmi tāta jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 8।। niṣkarmadahano jvalano bhavāmi nirduḥkhaduḥkhadahano jvalano bhavāmi । nirdehadehadahano jvalano bhavāmi jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 9।। niṣpāpapāpadahano hi hutāśano ̕haṃ nirdharmadharmadahano hi hutāśano ̕ham । nirbandhabandhadahano hi hutāśano ̕haṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 10।। nirbhāvabhāvarahito na bhavāmi vatsa niryogayogarahito na bhavāmi vatsa । niścittacittarahito na bhavāmi vatsa jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 11।। nirmohamohapadavīti na me vikalpo niḥśokaśokapadavīti na me vikalpaḥ । nirlobhalobhapadavīti na me vikalpo jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 12।। saṃsārasantatilatā na ca me kadācit santoṣasantatisukho na ca me kadācit । ajñānabandhanamidaṃ na ca me kadācit jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 13।। saṃsārasantatirajo na ca me vikāraḥ santāpasantatitamo na ca me vikāraḥ । sattvaṃ svadharmajanakaṃ na ca me vikāro jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 14।। santāpaduḥkhajanako na vidhiḥ kadācit santāpayogajanitaṃ na manaḥ kadācit । yasmādahaṅkṛtiriyaṃ na ca me kadācit jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 15।। niṣkampakampanidhanaṃ na vikalpakalpaṃ svapnaprabodhanidhanaṃ na hitāhitaṃ hi । niḥsārasāranidhanaṃ na carācaraṃ hi jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 16।। no vedyavedakamidaṃ na ca hetutarkyaṃ vācāmagocaramidaṃ na mano na buddhiḥ । evaṃ kathaṃ hi bhavataḥ kathayāmi tattvaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 17।। nirbhinnabhinnarahitaṃ paramārthatattv-mantarbahirna hi kathaṃ paramārthatattvam । prāksambhavaṃ na ca rataṃ nahi vastu kiñcit jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 18।। rāgādidoṣarahitaṃ tvahameva tattvaṃ daivādidoṣarahitaṃ tvahameva tattvam । saṃsāraśokarahitaṃ tvahameva tattvaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 19।। sthānatrayaṃ yadi ca neti kathaṃ turīyaṃ kālatrayaṃ yadi ca neti kathaṃ diśaśca । śāntaṃ padaṃ hi paramaṃ paramārthatattvaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 20।। dīrgho laghuḥ punaritīha name vibhāgo vistārasaṃkaṭamitīha na me vibhāgaḥ । koṇaṃ hi vartulamitīha na me vibhāgo jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 21।। mātāpitādi tanayādi na me kadācit jātaṃ mṛtaṃ na ca mano na ca me kadācit । nirvyākulaṃ sthiramidaṃ paramārthatattvaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 22।। śuddhaṃ viśuddhamavicāramanantarūpaṃ nirlepalepamavicāramanantarūpam । niṣkhaṇḍakhaṇḍamavicāramanantarūpaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 23।। brahmādayaḥ suragaṇāḥ kathamatra santi svargādayo vasatayaḥ kathamatra santi । yadyekarūpamamalaṃ paramārthatattvaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 24।। nirneti neti vimalo hi kathaṃ vadāmi niḥśeṣaśeṣavimalo hi kathaṃ vadāmi । nirliṅgaliṅgavimalo hi kathaṃ vadāmi jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 25।। niṣkarmakarmaparamaṃ satataṃ karomi niḥsaṅgasaṅgarahitaṃ paramaṃ vinodam । nirdehadeharahitaṃ satataṃ vinodaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 26।। māyāprapañcaracanā na ca me vikāraḥ । kauṭilyadambharacanā na ca me vikāraḥ । satyānṛteti racanā na ca me vikāro jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 27।। sandhyādikālarahitaṃ na ca me viyogo-hyantaḥ prabodharahitaṃ badhiro na mūkaḥ । evaṃ vikalparahitaṃ na ca bhāvaśuddhaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 28।। nirnāthanātharahitaṃ hi nirākulaṃ vai niścittacittavigataṃ hi nirākulaṃ vai । saṃviddhi sarvavigataṃ hi nirākualaṃ vai jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 29।। kāntāramandiramidaṃ hi kathaṃ vadāmi saṃsiddhasaṃśayamidaṃ hi kathaṃ vadāmi । evaṃ nirantarasamaṃ hi nirākulaṃ vai jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 30।। nirjīvajīvarahitaṃ satataṃ vibhāti nirbījabījarahitaṃ satataṃ vibhāti । nirvāṇabandharahitaṃ satataṃ vibhāti jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 31।। sambhūtivarjitamidaṃ satataṃ vibhāti saṃsāravarjitamidaṃ satataṃ vibhāti । saṃhāravarjitamiadaṃ satataṃ vibhāti jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 32।। ullekhamātramapi te na ca nāmarūpaṃ nirbhinnabhinnamapi te na hi vastu kiñcit । nirlajjamānasa karoṣi kathaṃ viṣādaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 33।। kiṃ nāma rodiṣi sakhe na jarā na mṛtyuḥ kiṃ nāma rodiṣi sakhe na ca janma duḥkham । kiṃ nāma rodiṣi sakhe na ca te vikāro jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 34।। kiṃ nāma rodiṣi sakhe na ca te svarūpaṃ kiṃ nāma rodiṣi sakhe na ca te virūpam । kiṃ nāma rodiṣi sakhe na ca te vayāṃsi jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 35।। kiṃ nāma rodiṣi sakhe na ca te vayāṃsi kiṃ nāma rodiṣi sakhe na ca te manāṃsi । kiṃ nāma rodiṣi sakhe na tavendriyāṇi jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 36।। kiṃ nāma rodiṣi sakhe na ca te ̕sti kāmaḥ kiṃ nāma rodiṣi sakhe na ca te pralobhaḥ । kiṃ nāma rodiṣi sakhe na ca te vimoho jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 37।। aiśvaryamicchasi kathaṃ na ca te dhanāni aiśvaryamicchasi kathaṃ na ca te hi patnī । aiśvaryamicchasi kathaṃ na ca te mameti jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 38।। liṅgaprapañcajanuṣī na ca te na me ca nirlajjamānasamidaṃ ca vibhāti bhinnam । nirbhedabhedarahitaṃ na ca te na me ca jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 39।। no vāṇumātramapi te hi virāgarūpaṃ no vāṇumātramapi te hi sarāgarūpam । no vāṇumātramapi te hi sakāmarūpaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 40।। dhyātā na te hi hṛdaye na ca te samādhi-rdhyānaṃ na te hi hṛdaye na bahiḥ pradeśaḥ । dhyeyaṃ na ceti hṛdaye na hi vastu kālo jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 41।। yatsārabhūtamakhilaṃ kathitaṃ mayā te na tvaṃ na me na mahato na gururna na śiṣyaḥ । svacchandarūpasahajaṃ paramārthatattvaṃ jñānāmṛtaṃ samarasaṃ gaganopamo ̕ham ।। 42।। kathamiha paramārthaṃ tattvamānandarūpaṃ kathamiha paramārthaṃ naivamānandarūpam । kathamiha paramārthaṃ jñānavijñānarūpaṃ yadi paramahamekaṃ vartate vyomarūpam ।। 43।। dahanapavanahīnaṃ viddhi vijñānamek-mavanijalavihīnaṃ viddhi vijñānarūpam । samagamanavihīnaṃ viddhi vijñānamekaṃ gaganamiva viśālaṃ viddhi vijñānamekam ।। 44।। na śūnyarūpaṃ na viśūnyarūpaṃ na śuddharūpaṃ na viśuddharūpam । rūpaṃ virūpaṃ na bhavāmi kiñcit svarūparūpaṃ paramārthatattvam ।। 45।। muñca muñca hi saṃsāraṃ tyāgaṃ muñca hi sarvathā । tyāgātyāgaviṣaṃ śuddhamamṛtaṃ sahajaṃ dhruvam ।। 46।।
atha caturtho ̕dhyāyaḥ ।
nāvāhanaṃ naiva visarjanaṃ vā puṣpāṇi patrāṇi kathaṃ bhavanti । dhyānāni mantrāṇi kathaṃ bhavanti samāsamaṃ caiva śivārcanaṃ ca ।। 1।। na kevalaṃ bandhavibandhamukto na kevalaṃ śuddhaviśuddhamuktaḥ । na kevalaṃ yogaviyogamuktaḥ sa vai vimukto gaganopamo ̕ham ।। 2।। sañjāyate sarvamidaṃ hi tathyaṃ sañjāyate sarvamidaṃ vitathyam । evaṃ vikalpo mama naiva jātaḥ svarūpanirvāṇamanāmayo ̕ham ।। 3।। na sāñjanaṃ caiva nirañjanaṃ vā na cāntaraṃ vāpi nirantaraṃ vā । antarvibhannaṃ na hi me vibhāti svarūpanirvāṇamanāmayo ̕ham ।। 4।। abodhabodho mama naiva jāto bodhasvarūpaṃ mama naiva jātam । nirbodhabodhaṃ ca kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo ̕ham ।। 5।। na dharmayukto na ca pāpayukto na bandhayukto na ca mokṣayuktaḥ । yuktaṃ tvayuktaṃ na ca me vibhāti svarūpanirvāṇamanāmayo ̕ham ।। 6।। parāparaṃ vā na ca me kadācit madhyasthabhāvo hi na cārimitram । hitāhitaṃ cāpi kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo ̕ham ।। 7।। nopāsako naivamupāsyarūpaṃ na copadeśo na ca me kriyā ca । saṃvitsvarūpaṃ ca kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo ̕ham ।। 8।। no vyāpakaṃ vyāpyamihāsti kiñcit na cālayaṃ vāpi nirālayaṃ vā । aśūnyaśūnyaṃ ca kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo ̕ham ।। 9।। na grāhako grāhyakameva kiñcit na kāraṇaṃ vā mama naiva kāryam । acintyacintyaṃ ca kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo ̕ham ।। 10।। na bhedakaṃ vāpi na caiva bhedyaṃ na vedakaṃ vā mama naiva vedyam । gatāgataṃ tāta kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo ̕ham ।। 11।। na cāsti deho na ca me videho buddirmano me na hi cendriyāṇi । rāgo virāgaśca kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo ̕ham ।। 12।। ullekhamātraṃ na hi bhinnamuccai-rullekhamātraṃ na tirohitaṃ vai । samāsamaṃ mitra kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo ̕ham ।। 13।। jitendriyo ̕haṃ tvajitendriyo vā na saṃyamo me niyamo na jātaḥ । jayājayau mitra kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo ̕ham ।। 14।। amūrtamūrtirna ca me kadāci-dādyantamadhyaṃ na ca me kadācit । balābalaṃ mitra kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo ̕ham ।। 15।। mṛtāmṛtaṃ vāpi viṣāviṣaṃ ca sañjāyate tāta na me kadācit । aśuddhaśuddhaṃ ca kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo ̕ham ।। 16।। svapnaḥ prabodho na ca yogamudrā naktaṃ divā vāpi na me kadācit । aturyaturyaṃ ca kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo ̕ham ।। 17।। saṃviddhi māṃ sarvavisarvamuktaṃ māyā vimāyā na ca me kadācit । sandhyādikaṃ karma kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo ̕ham ।। 18।। saṃviddhi māṃ sarvasamādhiyuktaṃ saṃviddhi māṃ lakṣyavilakṣyamuktam । yogaṃ viyogaṃ ca kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo ̕ham ।। 19।। mūrkho ̕pi nāhaṃ na ca paṇḍito ̕haṃ maunaṃ vimaunaṃ na ca me kadācit । tarkaṃ vitarkaṃ ca kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo ̕ham ।। 20।। pitā ca mātā ca kulaṃ na jāti-rjanmādi mṛtyurna ca me kadācit । snehaṃ vimohaṃ ca kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo ̕ham ।। 21।। astaṃ gato naiva sadodito ̕haṃ tejovitejo na ca me kadācit । sandhyādikaṃ karma kathaṃ vadāmi svarūpanirvāṇamanāmayo ̕ham ।। 22।। asaṃśayaṃ viddhi nirākulaṃ māṃ asaṃśayaṃ viddhi nirantaraṃ mām । asaṃśayaṃ viddhi nirañjanaṃ māṃ svarūpanirvāṇamanāmayo ̕ham ।। 23।। dhyānāni sarvāṇi parityajanti śubhāśubhaṃ karma parityajanti । tyāgāmṛtaṃ tāta pibanti dhīrāḥ svarūpanirvāṇamanāmayo ̕ham ।। 24।। vindati vindati na hi na hi yatra chandolakṣaṇaṃ na hi na hi tatra । samarasamagno bhāvitapūtaḥ pralapati tattvaṃ paramavadhūtaḥ ।। 25।।
atha pañcamodhyāyaḥ ।
om iti gaditaṃ gaganasamaṃ tat na parāparasāravicāra iti । avilāsavilāsanirākaraṇaṃ kathamakṣarabindusamuccaraṇam ।। 1।। iti tattvamasiprabhṛtiśrutibhiḥ pratipāditamātmani tattvamasi । tvamupādhivivarjitasarvasamaṃ kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 2।। adhūrdhvavivarjitasarvasamaṃ bahirantaravarjitasarvasamam । yadi caikavivarjitasarvasamaṃ kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 3।। na hi kalpitakalpavicāra iti na hi kāraṇakāryavicāra iti । padasandhivivarjitasarvasamaṃ kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 4।। na hi bodhavibodhasamādhiriti na hi deśavideśasamādhiriti । na hi kālavikālasamādhiriti kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 5।। na hi kumbhanabho na hi kumbha iti na hi jīvavapurna hi jīva iti । na hi kāraṇakāryavibhāga iti kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 6।। iha sarvanirantaramokṣapadaṃ laghudīrghavicāravihīna iti । na hi vartulakoṇavibhāga iti kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 7।। iha śūnyaviśūnyavihīna iti iha śuddhaviśuddhavihīna iti । iha sarvavisarvavihīna iti kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 8।। na hi bhinnavibhinnavicāra iti bahirantarasandhivicāra iti । arimitravivarjitasarvasamaṃ kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 9।। na hi śiṣyaviśiṣyasvarūpaiti na carācarabhedavicāra iti । iha sarvanirantaramokṣapadaṃ kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 10।। nanu rūpavirūpavihīna iti nanu bhinnavibhinnavihīna iti । nanu sargavisargavihīna iti kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 11।। na guṇāguṇapāśanibandha iti mṛtajīvanakarma karomi katham । iti śuddhanirañjanasarvasamaṃ kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 12।। iha bhāvavibhāvavihīna iti iha kāmavikāmavihīna iti । iha bodhatamaṃ khalu mokṣasamaṃ kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 13।। iha tattvanirantaratattvamiti na hi sandhivisandhivihīna iti । yadi sarvavivarjitasarvasamaṃ kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 14।। aniketakuṭī parivārasamaṃ ihasaṅgavisaṅgavihīnaparam । iha bodhavibodhavihīnaparaṃ kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 15।। avikāravikāramasatyamiti avilakṣavilakṣamasatyamiti । yadi kevalamātmani satyamiti kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 16।। iha sarvasamaṃ khalu jīva iti iha sarvanirantarajīva iti । iha kevalaniścalajīva iti kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 17।। avivekavivekamabodha iti avikalpavikalpamabodha iti । yadi caikanirantarabodha iti kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 18।। na hi mokṣapadaṃ na hi bandhapadaṃ na hi puṇyapadaṃ na hi pāpapadam । na hi pūrṇapadaṃ na hi riktapadaṃ kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 19।। yadi varṇavivarṇavihīnasamaṃ yadi kāraṇakāryavihīnasamam । yadibhedavibhedavihīnasamaṃ kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 20।। iha sarvanirantarasarvacite iha kevalaniścalasarvacite । dvipadādivivarjitasarvacite kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 21।। atisarvanirantarasarvagataṃ atinirmalaniścalasarvagatam । dinarātrivivarjitasarvagataṃ kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 22।। na hi bandhavibandhasamāgamanaṃ na hi yogaviyogasamāgamanam । na hi tarkavitarkasamāgamanaṃ kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 23।। iha kālavikālanirākaraṇaṃ aṇumātrakṛśānunirākaraṇam । na hi kevalasatyanirākaraṇaṃ kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 24।। iha dehavidehavihīna iti nanu svapnasuṣuptivihīnaparam । abhidhānavidhānavihīnaparaṃ kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 25।। gaganopamaśuddhaviśālasamaṃ atisarvavivarjitasarvasamam । gatasāravisāravikārasamaṃ kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 26।। iha dharmavidharmavirāgatar-miha vastuvivastuvirāgataram । iha kāmavikāmavirāgataraṃ kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 27।। sukhaduḥkhavivarjitasarvasam-miha śokaviśokavihīnaparam । guruśiṣyavivarjitatattvaparaṃ kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 28।। na kilāṅkurasāravisāra iti na calācalasāmyavisāmyamiti । avicāravicāravihīnamiti kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 29।। iha sārasamuccayasāramiti । kathitaṃ nijabhāvavibheda iti । viṣaye karaṇatvamasatyamiti kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 30।। bahudhā śrutayaḥ pravadanti yato viyadādiridaṃ mṛgatoyasamam । yadi caikanirantarasarvasamaṃ kimu rodiṣi mānasi sarvasamam ।। 31।। vindati vindati na hi na hi yatra chandolakṣaṇaṃ na hi na hi tatra । samarasamagno bhāvitapūtaḥ pralapati tattvaṃ paramavadhūtaḥ ।। 32।।
atha ṣaṣṭhamo ̕dhyāyaḥ ।
bahudhā śrutayaḥ pravadanti vayaṃ viyadādiridaṃ mṛgatoyasamam । yadi caikanirantarasarvaśiv-mupameyamathohyupamā ca katham ।। 1।। avibhaktivibhaktivihīnaparaṃ nanu kāryavikāryavihīnaparam । yadi caikanirantarasarvaśivaṃ yajanaṃ ca kathaṃ tapanaṃ ca katham ।। 2।। mana eva nirantarasarvagataṃ hyaviśālaviśālavihīnaparam । mana eva nirantarasarvaśivaṃ manasāpi kathaṃ vacasā ca katham ।। 3।। dinarātrivibhedanirākaraṇ-muditānuditasya nirākaraṇam । yadi caikanirantarasarvaśivaṃ ravicandramasau jvalanaśca katham ।। 4।। gatakāmavikāmavibheda iti gataceṣṭaviceṣṭavibheda iti । yadi caikanirantarasarvaśivaṃ bahirantarabhinnamatiśca katham ।। 5।। yadi sāravisāravihīna iti yadi śūnyaviśūnyavihīna iti । yadi caikanirantarasarvaśivaṃ prathamaṃ ca kathaṃ caramaṃ ca katham ।। 6।। yadibhedavibhedanirākaraṇaṃ yadi vedakavedyanirākaraṇam । yadi caikanirantarasarvaśivaṃ tṛtīyaṃ ca kathaṃ turīyaṃ ca katham ।। 7।। gaditāviditaṃ na hi satyamiti viditāviditaṃ nahi satyamiti । yadi caikanirantarasarvaśivaṃ viṣayendriyabuddhimanāṃsi katham ।। 8।। gaganaṃ pavano na hi satyamiti dharaṇī dahano na hi satyamiti । yadi caikanirantarasarvaśivaṃ jaladaśca kathaṃ salilaṃ ca katham ।। 9।। yadi kalpitalokanirākaraṇaṃ yadi kalpitadevanirākaraṇam । yadi caikanirantarasarvaśivaṃ guṇadoṣavicāramatiśca katham ।। 10।। maraṇāmaraṇaṃ hi nirākaraṇaṃ karaṇākaraṇaṃ hi nirākaraṇam । yadi caikanirantarasarvaśivaṃ gamanāgamanaṃ hi kathaṃ vadati ।। 11।। prakṛtiḥ puruṣo na hi bheda iti na hi kāraṇakāryavibheda iti । yadi caikanirantarasarvaśivaṃ puruṣāpuruṣaṃ ca kathaṃ vadati ।। 12।। tṛtīyaṃ na hi duḥkhasamāgamanaṃ na guṇāddvitīyasya samāgamanam । yadi caikanirantarasarvaśivaṃ sthaviraśca yuvā ca śiśuśca katham ।। 13।। nanu āśramavarṇavihīnaparaṃ nanu kāraṇakartṛvihīnaparam । yadi caikanirantarasarvaśiv-mavinaṣṭavinaṣṭamatiśca katham ।। 14।। grasitāgrasitaṃ ca vitathyamiti janitājanitaṃ ca vitathyamiti । yadi caikanirantarasarvaśiv-mavināśi vināśi kathaṃ hi bhavet ।। 15।। puruṣāpuruṣasya vinaṣṭamiti vanitāvanitasya vinaṣṭamiti । yadi caikanirantarasarvaśiv-mavinodavinodamatiśca katham ।। 16।। yadi mohaviṣādavihīnaparo yadi saṃśayaśokavihīnaparaḥ । yadi caikanirantarasarvaśiv-mahameti mameti kathaṃ ca punaḥ ।। 17।। nanu dharmavidharmavināśa iti nanu bandhavibandhavināśa iti । yadi caikanirantarasarvaśivaṃ-mihaduḥkhaviduḥkhamatiśca katham ।। 18।। na hi yājñikayajñavibhāga iti na hutāśanavastuvibhāga iti । yadi caikanirantarasarvaśivaṃ vada karmaphalāni bhavanti katham ।। 19।। nanu śokaviśokavimukta iti nanu darpavidarpavimukta iti । yadi caikanirantarasarvaśivaṃ nanu rāgavirāgamatiśca katham ।। 20।। na hi mohavimohavikāra iti na hi lobhavilobhavikāra iti । yadi caikanirantarasarvaśivaṃ hyavivekavivekamatiśca katham ।। 21।। tvamahaṃ na hi hanta kadācidapi kulajātivicāramasatyamiti । ahameva śivaḥ paramārtha iti abhivādanamatra karomi katham ।। 22।। guruśiṣyavicāraviśīrṇa iti upadeśavicāraviśīrṇa iti । ahameva śivaḥ paramārtha iti abhivādanamatra karomi katham ।। 23।। na hi kalpitadehavibhāga iti na hi kalpitalokavibhāga iti । ahameva śivaḥ paramārtha iti abhivādanamatra karomi katham ।। 24।। sarajo virajo na kadācidapi nanu nirmalaniścalaśuddha iti । ahameva śivaḥ paramārtha iti abhivādanamatra karomi katham ।। 25।। na hi dehavidehavikalpa iti anṛtaṃ caritaṃ na hi satyamiti । ahameva śivaḥ paramārtha iti abhivādanamatra karomi katham ।। 26।। vindati vindati na hi na hi yatra chandolakṣaṇaṃ na hi na hi tatra । samarasamagno bhāvitapūtaḥ pralapati tattvaṃ paramavadhūtaḥ ।। 27।।
atha saptamo ̕dhyāyaḥ ।
rathyākarpaṭaviracitakanthaḥ puṇyāpuṇyavivarjitapanthaḥ । śūnyāgāre tiṣṭhati nagno śuddhanirañjanasamarasamagnaḥ ।। 1।। lakṣyālakṣyavivarjitalakṣyo yuktāyuktavivarjitadakṣaḥ । kevalatattvanirañjanapūto vādavivādaḥ kathamavadhūtaḥ ।। 2।। āśāpāśavibandhanamuktāḥ śaucācāravivarjitayuktāḥ । evaṃ sarvavivarjitaśānt-stattvaṃ śuddhanirañjanavantaḥ ।। 3।। kathamiha dehavidehavicāraḥ kathamiha rāgavirāgavicāraḥ । nirmalaniścalagaganākāraṃ svayamiha tattvaṃ sahajākāram ।। 4।। kathamiha tattvaṃ vindati yatra rūpamarūpaṃ kathamiha tatra । gaganākāraḥ paramo yatra viṣayīkaraṇaṃ kathamiha tatra ।। 5।। gaganākāranirantarahaṃs-stattvaviśuddhanirañjanahaṃsaḥ । evaṃ kathamiha bhinnavibhinnaṃ bandhavibandhavikāravibhinnam ।। 6।। kevalatattvanirantarasarvaṃ yogaviyogau kathamiha garvam । evaṃ paramanirantarasarv-mevaṃ kathamiha sāravisāram ।। 7।। kevalatattvanirañjanasarvaṃ gaganākāranirantaraśuddham । evaṃ kathamiha saṅgavisaṅgaṃ satyaṃ kathamiha raṅgaviraṅgam ।। 8।। yogaviyogai rahito yogī bhogavibhogai rahito bhogī । evaṃ carati hi mandaṃ mandaṃ manasā kalpitasahajānandam ।। 9।। bodhavibodhaiḥ satataṃ yukto dvaitādvaitaiḥ kathamiha muktaḥ । sahajo virajaḥ kathamiha yogī śuddhanirañjanasamarasabhogī ।। 10।। bhagnābhagnavivarjitabhagno lagnālagnavivarjitalagnaḥ । evaṃ kathamiha sāravisāraḥ samarasatattvaṃ gaganākāraḥ ।। 11।। satataṃ sarvavivarjitayuktaḥ sarvaṃ tattvavivarjitamuktaḥ । evaṃ kathamiha jīvitamaraṇaṃ dhyānādhyānaiḥ kathamiha karaṇam ।। 12।। indrajālamidaṃ sarvaṃ yathā marumarīcikā । akhaṇḍitamanākāro vartate kevalaḥ śivaḥ ।। 13।। dharmādau mokṣaparyantaṃ nirīhāḥ sarvathā vayam । kathaṃ rāgavirāgaiśca kalpayanti vipaścitaḥ ।। 14।। vindati vindati na hi na hi yatra chandolakṣaṇaṃ na hi na hi tatra । samarasamagno bhāvitapūtaḥ pralapati tattvaṃ paramavadhūtaḥ ।। 15।।
atha aṣṭamo ̕dhyāyaḥ ।
tvadyātrayā vyāpakatā hatā te dhyānena cetaḥparatā hatā te । stutyā mayā vākparatā hatā te kṣamasva nityaṃ trividhāparādhān ।। 1।। kāmairahatadhīrdānto mṛduḥ śucirakiñcanaḥ । anīho mitabhuk śāntaḥ sthiro maccharaṇo muniḥ ।। 2।। apramatto gabhīrātmā dhṛtimān jitaṣaḍguṇaḥ । amānī mānadaḥ kalpo maitraḥ kāruṇikaḥ kaviḥ ।। 3।। kṛpālurakṛtadrohastitikṣuḥ sarvadehinām । satyasāro ̕navadyātmā samaḥ sarvopakārakaḥ ।। 4।। avadhūtalakṣaṇaṃ varṇairjñātavyaṃ bhagavattamaiḥ । vedavarṇārthatattvajñairvedavedāntavādibhiḥ ।। 5।। āśāpāśavinirmukta ādimadhyāntanirmalaḥ । ānande vartate nityamakāraṃ tasya lakṣaṇam ।। 6।। vāsanā varjitā yena vaktavyaṃ ca nirāmayam । vartamāneṣu varteta vakāraṃ tasya lakṣaṇam ।। 7।। dhūlidhūsaragātrāṇi dhūtacitto nirāmayaḥ । dhāraṇādhyānanirmukto dhūkārastasya lakṣaṇam ।। 8।। tattvacintā dhṛtā yena cintāceṣṭāvivarjitaḥ । tamo ̕haṃkāranirmuktastakārastasya lakṣaṇam ।। 9।। dattātreyāvadhūtena nirmitānandarūpiṇā । ye paṭhanti ca śṛṇvanti teṣāṃ naiva punarbhavaḥ ।। 10।।
|
|
|
